Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng vừa ghi nhận sự xuất hiện của loài Địa nhãn Himalaya (có tên khoa học là Sapria himalayana Griff) tại Tiểu khu 649 thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt do Trạm Bảo vệ rừng Cồn Roàng quản lý, bảo vệ. Đây là loài thực vật ký sinh hoàn toàn thuộc họ Vi tháp (Rafflesiaceae) nhóm thực vật nổi tiếng với cấu trúc hoa lớn, hình thái đặc biệt và lối sống phụ thuộc chặt chẽ vào cây chủ. Phát hiện này không chỉ có ý nghĩa về mặt bổ sung dẫn liệu khoa học cho hệ thực vật khu vực mà còn góp phần khẳng định tính nguyên vẹn và giá trị sinh thái của hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi tại Phong Nha – Kẻ Bàng.
Hình ảnh loài Địa nhãn Himalaya ghi nhận tại hiện trường
Về mặt phân loại và hình thái học, Sapria himalayana thuộc họ Vi tháp (Rafflesiaceae), một họ thực vật nổi tiếng bao gồm các loài ký sinh có kích thước hoa lớn nhất thế giới. Loài này mang đặc điểm sinh học điển hình của thực vật ký sinh toàn phần (holoparasitic plants), nghĩa là chúng hoàn toàn không có diệp lục, không có lá và thân cây thực thụ để thực hiện quá trình quang hợp. Cơ thể sinh dưỡng của loài tiêu giảm tối đa, chỉ tồn tại dưới dạng các sợi nấm (haustorium) xâm nhập sâu vào mô mạch rễ của cây chủ để hút nước và chất dinh dưỡng.
Tại khu vực Tiểu khu 649, các cá thể Địa nhãn được ghi nhận ký sinh chuyên biệt trên rễ của các loài dây leo thân gỗ thuộc chi Nho (Tetrastigma spp.) thuộc họ Nho (Vitaceae). Hoa là bộ phận duy nhất của cây xuất hiện trên mặt đất phục vụ cho chức năng sinh sản. Các mẫu vật ghi nhận tại Cồn Roàng có đường kính hoa dao động từ 15 đến 20 cm, bao hoa màu đỏ thẫm với các đốm vàng nhạt phân bố trên bề mặt. Đặc biệt, cấu trúc hoa phát ra mùi hương đặc trưng mô phỏng mùi thịt phân hủy nhằm thu hút các loài côn trùng thụ phấn, chủ yếu là các loài ruồi nhặng thuộc bộ Hai cánh (Diptera).
Hình thái hoa loài Địa nhãn Himalaya
Xét dưới gốc độ sinh thái và bảo tồn đây là loài có biên độ sinh thái hẹp, đặc biệt nhạy cảm với những biến đổi của môi trường đất, độ ẩm và cấu trúc tầng tán rừng. Loài chỉ xuất hiện dưới tán rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới, nơi có tầng thảm mục dày, độ che phủ cao và hầu như không chịu tác động cơ học từ con người. Sự tồn tại của loài vì vậy đồng nghĩa với việc sinh cảnh vẫn duy trì được điều kiện vi khí hậu ổn định và tính liên tục sinh thái cần thiết cho các loài ký sinh chuyên biệt. Trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN, Sapria himalayana được xếp vào nhóm nguy cấp, có nguy cơ tuyệt chủng cao do vùng phân bố hẹp và sự phụ thuộc hoàn toàn vào quần thể cây chủ. Qua đó khẳng định công tác bảo vệ, tuần tra tại Tiểu khu 649 nói riêng và Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng nói chung đang đạt hiệu quả rất cao, sinh cảnh tại khu vực này vẫn duy trì được cấu trúc nguyên vẹn của một hệ sinh thái rừng nguyên sinh, chưa bị chia cắt hay suy thoái bởi các tác động nhân sinh.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực phát triển ngày càng gia tăng, những ghi nhận mới như Địa nhãn Himalaya không chỉ đơn thuần là thành tựu nghiên cứu mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm bảo tồn các hệ sinh thái rừng nguyên sinh. Việc tiếp tục điều tra, cập nhật cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học, kết hợp quản lý chặt chẽ sinh cảnh tự nhiên, tăng cường giám sát quần thể thực vật và kiểm soát các tác động tiềm ẩn đến vi môi trường khu vực phân bố sẽ là nền tảng quan trọng nhằm duy trì lâu dài các giá trị đa dạng sinh học của Phong Nha – Kẻ Bàng.
Phát hiện này đồng thời nâng tổng số loài thực vật đã ghi nhận tại Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng lên 2.957 loài, tiếp tục khẳng định vị thế của khu vực như một trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của Việt Nam và khu vực, đồng thời là minh chứng rõ nét cho nỗ lực bền bỉ trong công tác nghiên cứu khoa học và bảo vệ rừng của tập thể cán bộ Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng./.
Mai Thùy – Quốc Hùng
Chia sẻ bài viết
