Sau 25 năm thành lập và phát triển, công tác nghiên cứu khoa học tại Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã đạt nhiều kết quả quan trọng, góp phần làm sáng tỏ các giá trị nổi bật về địa chất, hệ thống hang động và đa dạng sinh học của di sản thiên nhiên thế giới. Những kết quả này không chỉ phục vụ hiệu quả công tác quản lý, bảo tồn mà còn tạo nền tảng khoa học cho phát triển du lịch sinh thái bền vững tại khu vực.
Nghiên cứu khoa học – nền tảng cho bảo tồn và phát huy giá trị di sản
Nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ giữ vai trò quan trọng trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản thiên nhiên. Các kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp những bằng chứng khoa học đáng tin cậy về giá trị tài nguyên mà còn là cơ sở để xây dựng các chính sách và giải pháp quản lý phù hợp, hướng tới bảo tồn và sử dụng bền vững các hệ sinh thái tự nhiên.
Ngay từ những năm đầu thành lập, Ban quản lý Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã chú trọng triển khai các hoạt động nghiên cứu và từng bước ứng dụng các tiến bộ khoa học công nghệ trong quản lý tài nguyên. Nhiều chương trình điều tra cơ bản đã được thực hiện đối với các nhóm sinh vật như thú, chim, cá, bò sát - lưỡng cư, côn trùng, động vật không xương sống trong hang động, cùng với các nhóm thực vật và các kiểu thảm thực vật đặc trưng. Kết quả nghiên cứu đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ công tác quản lý tài nguyên, đồng thời khẳng định vị thế của Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng như một trong những khu vực có giá trị nghiên cứu nổi bật về địa chất và đa dạng sinh học.
Những kết quả nghiên cứu nổi bật
Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng được biết đến là một trong những khu vực có tính đa dạng và độc đáo cao về địa chất, địa hình và sinh thái. Khu vực này lưu giữ nhiều bằng chứng quan trọng về lịch sử hình thành và tiến hóa của vỏ Trái đất với các quá trình kiến tạo địa chất diễn ra liên tục từ kỷ Ordovic đến Carbon – Permi. Hệ thống núi đá vôi đồ sộ tại đây được hình thành từ Đại Cổ sinh (cách đây trên 400 triệu năm), là khu vực núi đá vôi lớn và cổ nhất ở khu vực châu Á.
Thông qua các hoạt động khảo sát và thám hiểm hang động, đến nay đã ghi nhận 472 hang động với tổng chiều dài hơn 259 km được khảo sát. Trong đó, nổi bật nhất là việc phát hiện và khám phá hang Sơn Đoòng – hang động lớn nhất thế giới. Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng phát hiện một hố sụt karst có độ sâu hơn 255 m, được xem là hố sụt sâu nhất Việt Nam và có thể thuộc nhóm sâu nhất khu vực Đông Nam Á.
Suối Nước Moọc – cảnh quan suối trong rừng tại PN-KB
Không chỉ nổi bật về địa chất và hang động, Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng còn là nơi lưu giữ hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi tương đối nguyên vẹn với độ che phủ trên 90% diện tích. Các nghiên cứu đã xác định nơi đây tồn tại 15 kiểu sinh cảnh và 10 kiểu thảm thực vật đặc trưng, tạo nên môi trường sống đa dạng cho nhiều loài sinh vật. Một trong những giá trị sinh thái đặc biệt của khu vực là quần thể Bách xanh đá – loài đặc hữu của Việt Nam có tuổi đời trên 500 năm, phân bố trên diện tích khoảng 5.000 ha. Đây được xem là một trong những sinh cảnh rừng độc đáo và có giá trị bảo tồn cao ở quy mô toàn cầu.
Kết quả điều tra đa dạng sinh học cho thấy Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng là nơi có nguồn tài nguyên sinh học phong phú với 2.957 loài thực vật đã được ghi nhận, trong đó có 111 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam và 119 loài thuộc Danh lục đỏ IUCN. Đối với động vật, các nghiên cứu đã ghi nhận 1.404 loài, trong đó có 83 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam và 110 loài trong Danh lục đỏ IUCN. Đặc biệt, các nhà khoa học đã phát hiện 53 loài mới cho khoa học, gồm 46 loài động vật và 7 loài thực vật, góp phần bổ sung quan trọng cho tri thức khoa học về đa dạng sinh học của khu vực nhiệt đới.
Ngoài các giá trị tự nhiên, những nghiên cứu khảo cổ học tại khu vực Phong Nha - Kẻ Bàng cũng cho thấy dấu tích cư trú của con người từ khoảng 5.000 năm trước. Nhiều di tích văn hóa thuộc thời kỳ đồ đá giữa, đồ đá mới cùng dấu tích văn hóa Chăm Pa đã được phát hiện, phản ánh quá trình lịch sử lâu dài của sự tương tác giữa con người và môi trường tự nhiên trong khu vực.
Song song với nghiên cứu cơ bản, Ban quản lý Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã tích cực ứng dụng các tiến bộ khoa học công nghệ trong quản lý và giám sát tài nguyên. Hệ thống bản đồ chuyên đề số về thảm thực vật, động vật, thủy văn, địa chất, khí hậu, các loài nguy cấp và các loài xâm hại đã được xây dựng và từng bước hoàn thiện. Hệ thống thông tin địa lý (GIS) và viễn thám (RS) được sử dụng rộng rãi trong giám sát diễn biến tài nguyên rừng và xây dựng Atlas điện tử Phong Nha - Kẻ Bàng trên nền tảng WebGIS. Các bản đồ sinh thái cũng được phát triển trên nền tảng ArcGIS Online và tích hợp trên các thiết bị di động sử dụng hệ điều hành Android và iOS nhằm phục vụ công tác quản lý thực địa.
Bên cạnh đó, nhiều công cụ và giải pháp công nghệ hiện đại đã được đưa vào ứng dụng trong quản lý và giám sát tài nguyên, như phần mềm SMART phục vụ tuần tra bảo vệ rừng và giám sát đa dạng sinh học; hệ thống bẫy ảnh kết hợp với phần mềm Wildlife Insights hỗ trợ thu thập dữ liệu, định danh và xác định loài động vật hoang dã; thiết bị bay không người lái (drone) phục vụ giám sát tài nguyên rừng, theo dõi hiện trạng hệ sinh thái và hỗ trợ tuần tra tại các khu vực địa hình hiểm trở, khó tiếp cận.
Hoạt động điều tra, nghiên cứu đa dạng sinh học tại PN-KB
Trong quá trình triển khai các hoạt động nghiên cứu, Ban quản lý Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã thiết lập và duy trì mối quan hệ hợp tác với nhiều viện nghiên cứu, trường đại học, các tổ chức trong nước và quốc tế như Trường Đại học Lâm nghiệp, Viện Sinh học, Viện Các khoa học Trái đất, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, Viện Khoa học sự sống, Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh, Hiệp hội Hang động quốc gia Hoa Kỳ, Trường Đại học California, Irvine (Hoa Kỳ), Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga, FFI, USAID, KfW, GIZ, AAF… Thông qua các chương trình hợp tác này, nhiều chương trình nghiên cứu về hang động, đa dạng sinh học và bảo tồn thiên nhiên đã được triển khai, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu và mở rộng mạng lưới hợp tác khoa học của Vườn quốc gia.
Hợp tác nghiên cứu với các tổ chức quốc tế
Trong 25 năm qua, Ban quản lý Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã chủ trì và tham gia thực hiện 12 đề tài nghiên cứu cấp tỉnh và cấp bộ, phối hợp thực hiện 2 đề tài cấp Nhà nước cùng nhiều nhiệm vụ nghiên cứu cấp cơ sở. Các kết quả nghiên cứu đã được công bố thông qua hơn 60 bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành, hơn 20 báo cáo tại các hội thảo khoa học và 6 ấn phẩm sách chuyên khảo. Nhiều sáng kiến khoa học đã đạt giải thưởng Sáng tạo kỹ thuật cấp tỉnh và các giải thưởng chuyên ngành khác.
Những kết quả nghiên cứu này không chỉ góp phần làm sáng tỏ các giá trị nổi bật của khu vực mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao vị thế của Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng trên trường quốc tế. Đây cũng là cơ sở khoa học quan trọng để UNESCO hai lần ghi danh Vườn quốc gia vào danh mục Di sản thế giới, lần thứ nhất vào năm 2003 với giá trị địa chất – địa mạo (tiêu chí viii) và lần thứ hai vào năm 2015 với các giá trị về đa dạng sinh học và các quá trình sinh thái, sinh học (tiêu chí ix và x). Bên cạnh đó, khu vực Phong Nha - Kẻ Bàng cũng được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2009.
Du khách trải nghiệm du lịch sinh thái tại Sông Chày - Hang Tối
Các kết quả nghiên cứu khoa học cũng mở ra nhiều cơ hội phát triển du lịch sinh thái bền vững. Trên cơ sở đó, nhiều hang động và tuyến tham quan mới đã được khám phá và đưa vào khai thác phục vụ du lịch. Đến nay, Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã phát triển và đưa vào khai thác 19 tuyến, điểm du lịch với nhiều loại hình trải nghiệm thiên nhiên như khám phá hang động, trekking, homestay và farmstay. Hoạt động du lịch không chỉ góp phần quảng bá hình ảnh di sản mà còn tạo việc làm cho hơn 3.000 lao động địa phương, góp phần cải thiện sinh kế của cộng đồng vùng đệm và giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng.
Định hướng nghiên cứu trong thời gian tới
Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, hoạt động nghiên cứu khoa học tại Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng vẫn còn một số khó khăn. Nguồn kinh phí dành cho nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ còn hạn chế; phạm vi nghiên cứu chưa bao quát đầy đủ các lĩnh vực như biến đổi khí hậu, dịch vụ hệ sinh thái hay tác động của hoạt động du lịch. Cơ sở dữ liệu khoa học về tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học còn phân tán, thiếu đồng bộ; nguồn nhân lực nghiên cứu còn hạn chế, trong khi nhiều khu vực trong phạm vi Vườn quốc gia chưa được điều tra, khảo sát đầy đủ do điều kiện địa hình phức tạp và khó tiếp cận.
Trong thời gian tới, công tác nghiên cứu khoa học cần tiếp tục được đẩy mạnh theo hướng nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, tăng cường đào tạo chuyên môn, ngoại ngữ và kỹ năng ứng dụng công nghệ, từng bước xây dựng đội ngũ nghiên cứu có trình độ chuyên sâu, có khả năng nghiên cứu độc lập và hợp tác với các tổ chức khoa học trong và ngoài nước. Đồng thời, tiếp tục triển khai các chương trình điều tra cơ bản về đa dạng sinh học, tập trung vào các nhóm sinh vật ít được nghiên cứu như động vật thủy sinh, thực vật bậc thấp, côn trùng và sinh vật hang động; đẩy mạnh nghiên cứu các giá trị địa chất, địa mạo, hệ thống hang động và đặc điểm sinh thái của các loài động, thực vật quý hiếm. Bên cạnh đó, cần chú trọng các nghiên cứu phục vụ trực tiếp cho công tác bảo tồn thiên nhiên và phát triển du lịch bền vững, nhất là đánh giá tác động của hoạt động du lịch đối với đa dạng sinh học, hệ sinh thái và môi trường; đồng thời tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ trong giám sát tài nguyên, bảo tồn các loài nguy cấp, quý hiếm và từng bước chuẩn hóa, tích hợp cơ sở dữ liệu về đa dạng sinh học, địa chất và hang động phục vụ công tác quản lý, bảo tồn./.
Phương Lan
Chia sẻ bài viết
