Với những giá trị nổi bật toàn cầu về địa chất - địa mạo, hệ sinh thái và đa dạng sinh học, cùng hệ thống hang động, cảnh quan và những dấu ấn văn hóa - lịch sử đặc sắc, Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng có nhiều lợi thế để phát triển du lịch dựa vào thiên nhiên. Phong Nha - Kẻ Bàng đã hai lần được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản thế giới, năm 2003 theo tiêu chí (viii) và năm 2015 theo các tiêu chí (ix), (x). Năm 2025, Phong Nha - Kẻ Bàng cùng Vườn quốc gia Hin Nam Nô của Lào được ghi danh là Di sản thế giới xuyên biên giới Việt Nam - Lào; năm 2026, UNESCO tiếp tục công nhận Phong Nha - Kẻ Bàng là Khu Dự trữ sinh quyển thế giới. Những dấu mốc này tiếp tục khẳng định giá trị và vị thế quốc tế của khu vực, đồng thời đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác bảo tồn và phát huy các giá trị Di sản.
Những giá trị đặc sắc ấy tạo lợi thế để du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng từng bước phát triển với hệ thống sản phẩm và trải nghiệm ngày càng đa dạng. Hoạt động du lịch không chỉ góp phần phát huy giá trị Di sản mà còn tạo thêm việc làm, sinh kế cho cộng đồng và đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội.
Một trong những tài nguyên nổi bật nhất của Phong Nha - Kẻ Bàng là hệ thống địa chất - địa mạo và hang động được hình thành qua lịch sử phát triển lâu dài. Đến nay, các hoạt động khảo sát đã ghi nhận 472 hang động với tổng chiều dài hơn 259 km. Trong đó, Sơn Đoòng - hang động lớn nhất thế giới - là một trong những phát hiện nổi bật, góp phần làm rõ thêm giá trị địa chất - địa mạo đặc sắc và sức hấp dẫn riêng của Phong Nha - Kẻ Bàng.
Không gian tự nhiên của Vườn quốc gia còn được tạo nên bởi sự đan xen giữa rừng nhiệt đới trên núi đá vôi, sông, suối, thung lũng và các dạng địa hình karst. Sông Son, sông Chày, Suối Nước Moọc, Rào Thương, Trạ Ang, Thung lũng Sinh Tồn, Rừng Gáo… vừa có giá trị cảnh quan, vừa tạo điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch sinh thái, trekking và các hoạt động trải nghiệm thiên nhiên. Sự phong phú về hệ sinh thái và đa dạng sinh học càng làm tăng giá trị của nguồn tài nguyên du lịch. Các nghiên cứu đã ghi nhận 2.957 loài thực vật và 1.404 loài động vật, trong đó có nhiều loài quý, hiếm; 53 loài mới cho khoa học đã được ghi nhận, gồm 46 loài động vật và 07 loài thực vật.
Bên cạnh tài nguyên tự nhiên, Phong Nha - Kẻ Bàng còn có hệ thống di tích lịch sử, văn hóa đặc biệt gắn với Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh huyền thoại và nhiều trọng điểm trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Tiêu biểu là các di tích trên Đường 20 - Quyết Thắng, Đường 12A và Đường 15 như Hang Tám Thanh niên xung phong (Hang Tám Cô), Hang Cô Y Tá, Tổng kho NH (Hang Chỉ huy, Hang Bảy tầng), Hang Thông tin, Trọng điểm Trạ Ang, Dốc Ba Thang, Bến phà Xuân Sơn, Bến phà B Nguyễn Văn Trỗi, Đèo Đá Đẽo, Sân bay dã chiến Khe Gát… Cùng với đó là các dấu tích khảo cổ, văn hóa Chăm Pa và kho tàng văn hóa phong phú của các cộng đồng dân tộc Kinh, Bru - Vân Kiều, Chứt và các cộng đồng cư dân khác, được thể hiện qua tri thức bản địa, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lễ hội, nghệ thuật trình diễn dân gian, nghề thủ công và văn hóa ẩm thực. Những giá trị này tạo thêm chiều sâu văn hóa cho các sản phẩm du lịch tại Phong Nha - Kẻ Bàng.
Từ điểm tham quan động Phong Nha - Tiên Sơn những năm đầu, du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng đã từng bước mở rộng cả về không gian, loại hình và cách thức trải nghiệm. Đến nay, Vườn quốc gia đã đưa vào khai thác 20 sản phẩm du lịch; bên cạnh đó, một số sản phẩm mới đang được tổ chức khai thác thử nghiệm. Trên cơ sở đặc trưng tài nguyên và nội dung trải nghiệm, các sản phẩm du lịch tại Phong Nha - Kẻ Bàng có thể khái quát thành ba nhóm chính: du lịch hang động; du lịch trải nghiệm, tham quan sinh thái (gồm các sản phẩm tham quan đại trà và các sản phẩm khám phá, mạo hiểm); du lịch văn hóa - lịch sử.
Du lịch hang động là nhóm sản phẩm hình thành sớm và cũng là thế mạnh nổi bật của Phong Nha - Kẻ Bàng. Các sản phẩm tham quan đại trà gồm Phong Nha - Kỳ quan đệ nhất động; Động Tiên Sơn - Chốn bồng lai tiên cảnh; Khu du lịch sinh thái Động Thiên Đường. Ở loại hình khám phá, mạo hiểm được phát triển với nhiều lựa chọn như Chinh phục Sơn Đoòng - hang động lớn nhất thế giới; Hang Va, hang Nước Nứt - Những trải nghiệm khác biệt; Khám phá thiên nhiên Rào Thương - Hang Én; Khám phá Xuyên Sơn Hồ và chinh phục 4.500m động Phong Nha; Ha Ma đa - Hang Trạ Ang; Đại Ả, Over, Pygmy; Hang Ô Rô, hang Hoàn Mỹ; Hang Hung Thoòng; Tour Hang Ba - Đại cáo; Khám phá Bách Xanh - hang Kling. Tùy từng sản phẩm, du khách có thể lựa chọn từ những hành trình tham quan hang động đến các trải nghiệm trekking xuyên rừng, cắm trại và khám phá hệ thống hang động, địa hình karst đặc trưng của Phong Nha - Kẻ Bàng.
Du lịch trải nghiệm, tham quan sinh thái phát huy lợi thế về sông suối, cảnh quan rừng và các không gian sinh thái đặc trưng. Nhóm này gồm Điểm du lịch sinh thái Suối Nước Moọc; Sông Chày - Hang Tối; Điểm du lịch sinh thái và diễn giải môi trường Vườn thực vật; Khu vực Thung lũng Sinh Tồn; Rừng Gáo, hang Ô Rô (Công viên Ô Zô, tour đại trà). Bên cạnh tham quan cảnh quan, du khách có thể trải nghiệm các hoạt động trên sông suối, tìm hiểu hệ sinh thái rừng và khám phá thiên nhiên với nhiều mức độ khác nhau.
Du lịch văn hóa - lịch sử gắn với hệ thống di tích, địa danh trên Đường 20 - Quyết Thắng và Đường Trường Sơn. Các sản phẩm hiện có gồm Điểm du lịch tâm linh Đền tưởng niệm các anh hùng liệt sỹ Đường 20 - Quyết Thắng, trong đó có Hang Tám Thanh niên xung phong (Hang Tám Cô) và các địa danh lịch sử liên quan; cùng với Đường Trường Sơn huyền thoại - Hang Chỉ Huy. Thông qua các sản phẩm này, hoạt động tham quan được kết nối với tìm hiểu lịch sử, giáo dục truyền thống và phát huy giá trị của hệ thống di tích cách mạng trong khu vực.
Sự đa dạng về loại hình cho thấy không gian du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng ngày càng được mở rộng từ hang động sang rừng, sông suối, cảnh quan sinh thái và các giá trị văn hóa - lịch sử. Cùng với hoạt động trong Vườn quốc gia, hệ thống homestay, farmstay, cơ sở nghỉ dưỡng và các dịch vụ tại vùng đệm, khu vực lân cận cũng phát triển, góp phần mở rộng lựa chọn và kéo dài thời gian lưu trú của du khách.
Cùng với sự mở rộng về sản phẩm, phương thức tổ chức khai thác du lịch tại Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng cũng ngày càng đa dạng. Hiện nay, hoạt động du lịch được triển khai theo ba phương thức chủ yếu: tự tổ chức khai thác; hợp tác, liên kết với các tổ chức, doanh nghiệp; cho thuê môi trường rừng. Mỗi phương thức có cách thức tổ chức khác nhau, phù hợp với điều kiện khai thác của từng khu vực, sản phẩm và các quy định có liên quan.
Với phương thức tự tổ chức khai thác, Ban quản lý Vườn giao các đơn vị trực thuộc trực tiếp quản lý và tổ chức hoạt động tại một số điểm, sản phẩm du lịch. Trung tâm Du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng hiện quản lý, khai thác Phong Nha - Kỳ quan đệ nhất động; Động Tiên Sơn - Chốn bồng lai tiên cảnh; Sông Chày - Hang Tối; Điểm du lịch sinh thái Suối Nước Moọc; Điểm du lịch tâm linh Đền tưởng niệm các anh hùng liệt sỹ Đường 20 - Quyết Thắng; Khám phá Xuyên Sơn Hồ và chinh phục 4.500m động Phong Nha. Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển sinh vật quản lý, khai thác Điểm du lịch sinh thái và diễn giải môi trường Vườn thực vật.
Theo phương thức cho thuê môi trường rừng, Ban quản lý Vườn ký hợp đồng với tổ chức, doanh nghiệp để kinh doanh du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí trong phạm vi, diện tích được xác định. Bên thuê tổ chức hoạt động theo hợp đồng và dự án được phê duyệt, thực hiện các nghĩa vụ theo quy định, đồng thời chịu sự kiểm tra, giám sát của chủ rừng trong quá trình khai thác. Hiện Công ty TNHH MTV Du lịch Trường Thịnh khai thác Động Thiên Đường; Công ty Cổ phần Đầu tư Mộc Nam khai thác Khu vực Thung lũng Sinh Tồn; Công ty TNHH Du lịch Phong Nha - Heritage khai thác Rừng Gáo, hang Ô Rô (Công viên Ô Zô, tour đại trà) theo phương thức này.
Với phương thức hợp tác, liên kết, Ban quản lý Vườn và doanh nghiệp phối hợp tổ chức khai thác các sản phẩm du lịch trên cơ sở hợp đồng giữa các bên. Công ty TNHH Oxalis liên kết khai thác Chinh phục Sơn Đoòng - hang động lớn nhất thế giới; Hang Va, hang Nước Nứt - Những trải nghiệm khác biệt; Khám phá thiên nhiên Rào Thương - Hang Én; Tour Hang Ba - Đại cáo. Công ty TNHH Jungle Boss khai thác Ha Ma đa - Hang Trạ Ang; Đại Ả, Over, Pygmy; Hang Hung Thoòng; Công ty TNHH Du lịch Phong Nha - Heritage liên kết khai thác Hang Ô Rô, hang Hoàn Mỹ (tour mạo hiểm); Công ty TNHH T20 Quyết Thắng khai thác Đường Trường Sơn huyền thoại - Hang Chỉ huy; Công ty Cổ phần Du lịch AREM khai thác Khám phá Bách Xanh - hang Kling.
Song song với tổ chức khai thác, công tác quảng bá, xúc tiến du lịch được triển khai trên nhiều kênh như báo chí, truyền hình, internet, mạng xã hội, các hội chợ, sự kiện và chương trình xúc tiến trong nước, quốc tế. Việc phối hợp với doanh nghiệp lữ hành, cơ quan truyền thông và các đoàn làm phim góp phần đưa hình ảnh, sản phẩm của Phong Nha - Kẻ Bàng đến gần hơn với các thị trường khách trong và ngoài nước.
Công tác bảo đảm an toàn và bảo vệ môi trường được chú trọng trong suốt quá trình tổ chức hoạt động du lịch. Do nhiều sản phẩm được khai thác trong rừng, hang động và khu vực có địa hình phức tạp, các phương án cứu hộ, cứu nạn, phương tiện và trang thiết bị bảo hộ được rà soát; năng lực của lực lượng trực tiếp phục vụ khách được củng cố; điều kiện sức khỏe của du khách được kiểm tra trước khi tham gia một số chương trình khám phá, mạo hiểm. Đồng thời, việc thu gom, quản lý chất thải, quan trắc, giám sát môi trường và kiểm tra thực hiện các yêu cầu về bảo vệ môi trường tại các khu vực có hoạt động du lịch được duy trì. Các nghiên cứu về môi trường hang động và tác động của hoạt động du lịch cũng từng bước được sử dụng làm cơ sở cho việc tổ chức khai thác phù hợp với yêu cầu bảo tồn và khả năng chịu tải của từng khu vực.
Qua gần 25 năm hình thành và phát triển, du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng đã đón hơn 12 triệu lượt khách, trong đó hơn 1,5 triệu lượt khách quốc tế; doanh thu từ phí và lệ phí đạt khoảng 2.749 tỷ đồng. Riêng năm 2025, lượng khách tham quan Di sản đạt 893.027 lượt, trong đó có 178.670 lượt khách quốc tế; tổng doanh thu đạt hơn 314 tỷ đồng.
Cùng với sự gia tăng về lượng khách và doanh thu, hình ảnh điểm đến tiếp tục được ghi nhận trên thị trường du lịch. Năm 2025, Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng được World Travel Awards ghi nhận ở hai hạng mục Điểm đến thiên nhiên hàng đầu Việt Nam và Vườn quốc gia hàng đầu châu Á, góp phần tăng cường nhận diện thương hiệu Phong Nha - Kẻ Bàng đối với du khách trong nước và quốc tế.
Du lịch cũng mở ra nhiều cơ hội việc làm và sinh kế cho cộng đồng vùng đệm. Hiện có hơn 3.000 người dân tham gia cung cấp các dịch vụ ăn uống, lưu trú, sản xuất hàng lưu niệm, hướng dẫn du lịch, porter, vận chuyển khách và nhiều hoạt động khác. Việc chuyển dần từ khai thác trực tiếp tài nguyên sang cung cấp các dịch vụ dựa trên cảnh quan và giá trị của Di sản góp phần cải thiện sinh kế, đồng thời tăng cường sự gắn kết giữa lợi ích của cộng đồng với công tác bảo tồn.
Bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động du lịch vẫn chịu tác động của tính mùa vụ, thời tiết và thiên tai; liên kết với các điểm đến trong vùng chưa thật sự đồng bộ; hạ tầng, dịch vụ bổ trợ và chất lượng nguồn nhân lực còn có mặt hạn chế. Sự gia tăng về quy mô và loại hình du lịch cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với quản lý sức chứa, bảo vệ môi trường, bảo đảm an toàn cho du khách và khả năng phục hồi của các hệ sinh thái.
Trong thời gian tới, du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng tiếp tục được định hướng phát triển trên cơ sở phát huy những giá trị đặc trưng về hang động, cảnh quan, hệ sinh thái, đa dạng sinh học và văn hóa - lịch sử. Trọng tâm là nâng cao chất lượng các sản phẩm đang khai thác, đồng thời nghiên cứu, phát triển thêm những trải nghiệm mới phù hợp với tiềm năng của từng khu vực và nhu cầu của thị trường. Tham quan, khám phá hang động, du lịch sinh thái, trải nghiệm thiên nhiên, nghỉ dưỡng, du lịch mạo hiểm, nghiên cứu khoa học và tìm hiểu đa dạng sinh học tiếp tục là những hướng phát triển phù hợp với lợi thế của Phong Nha - Kẻ Bàng.
Việc mở rộng không gian và phát triển sản phẩm cần gắn chặt với đặc điểm tài nguyên, chức năng của từng phân khu và yêu cầu bảo tồn. Tại những khu vực có yêu cầu bảo vệ cao, hoạt động du lịch cần được tổ chức với quy mô và hình thức phù hợp, hạn chế tác động đến hệ sinh thái, cảnh quan và môi trường hang động. Ở những khu vực có điều kiện thuận lợi hơn, các hoạt động tham quan, trải nghiệm, nghỉ dưỡng và dịch vụ hỗ trợ có thể được phát triển đa dạng hơn nhưng vẫn phải bảo đảm phù hợp với khả năng chịu tải của tài nguyên và môi trường. Đây cũng là định hướng xuyên suốt trong Đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí của Vườn quốc gia đến năm 2030.
Chất lượng điểm đến cần tiếp tục được nâng lên thông qua đầu tư hạ tầng phù hợp, cải thiện chất lượng dịch vụ, nâng cao năng lực đội ngũ làm du lịch và tăng cường liên kết với doanh nghiệp, các điểm đến trong vùng. Hoạt động quảng bá, xúc tiến cũng cần bám sát thị trường, tăng cường ứng dụng công nghệ số và khai thác hiệu quả hơn những giá trị đặc trưng của Phong Nha - Kẻ Bàng trong xây dựng hình ảnh điểm đến.
Một yêu cầu xuyên suốt là phát triển du lịch phải đi đôi với bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học, cảnh quan và các giá trị của Di sản. Công tác kiểm tra, giám sát môi trường, quản lý sức chứa, bảo đảm an toàn cho du khách và đánh giá tác động của hoạt động du lịch cần tiếp tục được tăng cường. Đồng thời, cộng đồng địa phương cần được tạo điều kiện tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị du lịch, qua đó mở rộng cơ hội sinh kế, nâng cao lợi ích từ Di sản và củng cố sự gắn kết giữa phát triển du lịch với công tác bảo tồn.
Với nền tảng tài nguyên đặc sắc, hệ thống sản phẩm ngày càng đa dạng và sự tham gia của nhiều chủ thể, du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng có điều kiện tiếp tục nâng cao chất lượng và sức hấp dẫn của điểm đến. Phát triển du lịch theo hướng phù hợp với khả năng của tài nguyên, gắn lợi ích của cộng đồng với bảo tồn sẽ là cơ sở để các giá trị của Di sản vừa được phát huy hiệu quả, vừa được gìn giữ lâu dài.
Phương Lan - Mai Thùy
Chia sẻ bài viết
